Santral Sinir Sistemi Farmakolojisi — TUS — Temel Tıp Bilimleri örnek sorular ve çözümleri

Kısaca — SSRI’lar serotonin taşıyıcısını seçici olarak inhibe ederek sinaptik aralıktaki serotonin etkisini güçlendirir.

Presinaptik SERT blokajı serotoninin geri alınmasını azaltır ve sinaptik serotonin düzeyini yükseltir. Klinik etkinin gecikmesi, reseptör düzeyindeki adaptasyonların zaman gerektirmesiyle açıklanır.

Neden diğerleri değil

• SSRI – Monoamin oksidaz inhibisyonu — SSRI’lar enzimi değil, serotonin taşıyıcısını hedefler.
• MAO inhibitörleri – Serotonin geri alımının engellenmesi — Bu grup monoaminleri parçalayan MAO enzimini inhibe eder.
• Trisiklikler – Monoamin oksidaz inhibisyonu — Trisiklikler başlıca serotonin ve noradrenalin geri alımını engeller.
• SSRI – Dopamin reseptör blokajı — Dopamin reseptör blokajı antipsikotiklerin temel mekanizmasıdır.

Aklında kalsın

SSRI ile MAO inhibitörünün birlikte kullanılması aşırı serotonerjik aktivite ve serotonin sendromu riski doğurur.

Kısaca — Valproik asit metabolize edici enzimleri baskıladığı için birlikte kullanılan bazı ilaçların temizlenmesini azaltıp düzeylerini yükseltir.

Valproik asit CYP2C9 ve bazı glukuronidasyon yollarını inhibe eder; bu enzimlerin substratı olan ilaçların karaciğerde dönüşümü yavaşlar. Etki bütün mikrozomal enzimlerde aynı değildir: etkileşimin yönü ve büyüklüğü eşlik eden ilacın hangi yoldan temizlendiğine bağlıdır.

Neden diğerleri değil

• Primidon — Fenobarbital dâhil aktif metabolitlere dönüşür; enzim indükleyici etki gösterir.
• Fenobarbital — Karaciğer enzimlerinin sentezini artırır; birçok eşlik eden ilacın metabolizmasını hızlandırır.
• Fenitoin — Mikrozomal enzimleri indükler; kendisinin doygunluğa ulaşabilen metabolizması bu özelliği değiştirmez.
• Karbamazepin — Enzim indükleyicisidir; kendi metabolizmasını da hızlandırarak otoindüksiyon oluşturur.

Aklında kalsın

Valproik asit, Lamotrijin glukuronidasyonunu azaltarak maruziyetini ve ciddi deri döküntüsü riskini artırır; birlikte kullanımda yavaş doz artırımı gerekir.

Kısaca — Entakapon periferde levodopa yıkımını azaltarak beyne ulaşan ilaç miktarını artırır ve doz sonu kötüleşmesini azaltır.

Karbidopa periferik dopa dekarboksilazı inhibe ederken levodopanın COMT aracılı metabolizması sürer. Entakapon bu ikinci yolu baskılayarak levodopanın 3-O-metildopaya dönüşümünü azaltır; dolaşımda daha uzun kalan levodopa santral dopamin sentezini daha uzun süre destekler. Kendi başına dopamin reseptörlerini uyarmadığı için levodopaya eklenerek kullanılır.

Tanıya götüren bulgular

• Levodopa-karbidopa kullanımı → periferik dekarboksilaz baskılanmasına rağmen COMT yolu ek tedavi hedefi olarak kalır.
• Doz sonu motor kötüleşmesi → levodopa etkisinin bir sonraki doza kadar sürmediğini, etkinin uzatılmasına gereksinim olduğunu gösterir.
• Kan-beyin bariyerini belirgin geçmeyen ajan istenmesi → santral ve periferik etkili COMT inhibitörünü dışlar.

Neden diğerleri değil

• Tolkapon — Hem periferik hem santral COMT inhibitörüdür; kan-beyin bariyerini geçer.
• Amantadin — NMDA antagonizmasıyla levodopaya bağlı diskinezileri azaltabilir; COMT inhibitörü değildir.
• Selegilin — Santral MAO-B inhibisyonuyla dopamin yıkımını azaltır; levodopanın periferik metilasyonunu engellemez.
• Biperiden — Santral antimuskariniktir; tremoru azaltabilir ancak levodopanın dolaşımda kalışını uzatmaz.

Aklında kalsın

Levodopanın etkisini güçlendiren ek ilaçlar diskineziyi de artırabilir; bu durumda levodopa dozunun azaltılması gerekebilir.