Yaşlıda deliryum çoğu kez altta yatan bir enfeksiyonun, dehidratasyonun ya da yeni başlanan bir ilacın tek belirtisidir; dalgalanan dikkat ve bilinç düzeyi onu demansın yavaş ilerleyen tablosundan ayırır.
Geriatri ve Aile Hekimliği sorularında polifarmasi, düşme riski, idrar inkontinansı, kırılganlık ve uygunsuz ilaç kullanımı öne çıkar. Kökler genellikle uzun bir ilaç listesi ve günlük işlevselliğe dair ayrıntılarla kurulur.
Yakınmaların hangi ilaca bağlı olduğunu, uygulanan değerlendirme testinin neyi ölçtüğünü ya da inkontinansın tipini bulman istenir. Bu başlık, tek bir hastalığı değil yaşlı bireyi bütün olarak değerlendirmeyi sınar.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Yetmiş dokuz yaşındaki erkek hasta son bir ayda gelişen ağız kuruluğu, kabızlık, bulanık görme, idrar yapmada güçlük ve unutkanlık artışı şikâyetiyle başvuruyor. Öyküsünden tamsulosin, parasetamol, düşük doz statin, lansoprazol ve gece uykusu için reçetesiz aldığı difenhidramin kullandığı öğreniliyor. Vital bulguları normal, enfeksiyon taramasında patoloji saptanmıyor. Muayenesinde mesane dolgunluğu ve kuru mukozalar saptanıyor.
Bu hastada öncelikle gözden geçirilmesi gereken ilaç aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Difenhidramin
Kısaca — Difenhidraminin santral ve periferik muskarinik blokajı, bilişsel bozulmayla birlikte kuruluk, retansiyon ve bulanık görme oluşturur.
Periferik muskarinik reseptör blokajı salgıları ve bağırsak hareketlerini azaltır, mesane detrüsör kasılmasını ve gözde akomodasyonu bozar. Kan-beyin bariyerini geçmesi ise yaşlıda unutkanlık, uyku hâli ve deliryuma yatkınlık oluşturur.
Tanıya götüren bulgular
Ağız kuruluğu, kabızlık ve bulanık görmenin birlikte başlaması → antikolinerjik yan etki kümesini düşündürür.
İşeme güçlüğü ve mesane dolgunluğu → detrüsör kasılmasının baskılanmasına bağlı retansiyonu destekler.
Unutkanlık artışı → santral antikolinerjik etkilenmeyi gösterir.
Enfeksiyon taramasının normal olması → akut bilişsel değişiklik için enfeksiyöz nedenden uzaklaştırır.
Neden diğerleri değil
Tamsulosin — Üretra ve prostat düz kasını gevşeterek mesane çıkışını kolaylaştırır; kuruluk ve retansiyon kümesini açıklamaz.
Parasetamol — Önerilen dozlarda belirgin antikolinerjik etkisi bulunmaz ve bu belirti kümesini oluşturmaz.
Statin — Kas yakınmaları ve karaciğer enzim yüksekliği yapabilir; muskarinik blokaj bulguları oluşturmaz.
Lansoprazol — Proton pompa inhibitörüdür; antikolinerjik etki kümesini oluşturmaz.
Aklında kalsın
Trisiklik antidepresanlar, mesane antimuskarinikleri ve bazı antipsikotikler toplam antikolinerjik yükü artırabilir; ilaçlar birlikte değerlendirilir.
2. soruKolay
Yetmiş altı yaşındaki hasta son bir yıl içinde bir kez düşme ve dışarıda yürürken kendini güvensiz hissetme şikâyetiyle başvuruyor. Yapılan testte hastadan standart bir koltuktan kalkması, üç metre yürümesi, dönmesi, geri gelmesi ve yeniden oturması isteniyor; test süresinin uzadığı ve dönüş sırasında dengesizlik olduğu saptanıyor.
Bu hastada uygulanan testin başlıca değerlendirdiği alan aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Fonksiyonel hareketlilik ve düşme riski
Kısaca — Kalkma, yürüme, dönme ve yeniden oturmayı tek görevde birleştiren test, fonksiyonel hareketliliği ve düşme eğilimini gösterir.
Zamanlı Kalk ve Yürü testi; transfer yeteneği, alt ekstremite gücü, yürüme, dinamik denge ve dönüş kontrolünü birlikte sınar. Sürenin uzaması veya dönüşte dengesizlik, günlük hareket zincirinin bozulduğunu ve düşme riskinin arttığını gösterir.
Tanıya götüren bulgular
Standart koltuktan kalkıp üç metre yürüme, dönme ve yeniden oturma → Zamanlı Kalk ve Yürü testinin görev dizisini tanımlar.
Test süresinin uzaması → transfer ve yürüme aktivitesinde azalmayı gösterir.
Dönüş sırasında dengesizlik → dinamik denge ve yön değiştirme kontrolündeki bozulmayı ortaya koyar.
Önceki düşme ve dışarıda güvensizlik hissi → testteki bozukluğun klinik düşme riskiyle ilişkisini güçlendirir.
Neden diğerleri değil
Kognitif fonksiyon — Mini-Mental Durum Muayenesi gibi bilişsel tarama testleriyle değerlendirilir; kalk-yürü görevi başlıca hareket performansını ölçer.
El kavrama gücü — El dinamometresiyle sarkopeni taramasında kullanılır; bu test alt ekstremite hareket zincirini sınar.
Beslenme durumu — Mini Nütrisyonel Değerlendirme gibi araçlarla taranır; yürüme süresi beslenme durumunu doğrudan göstermez.
Depresyon varlığı — Geriatrik depresyon ölçeği gibi envanterlerle araştırılır; hareket dizisi duygudurum taraması değildir.
Aklında kalsın
Düşme değerlendirmesi tek bir performans testine indirgenmez; ortostatik tansiyon, ilaçlar, ayakkabı ve çevresel tehlikeler ayrıca taranır.
3. soruKolay
Seksen yaşındaki erkek hasta sık aralıklarla küçük miktarlarda idrar kaçırma, zayıf idrar akımı, kesik kesik işeme ve mesaneyi tam boşaltamama hissi şikâyetleriyle başvuruyor. Muayenesinde karında suprapubik dolgunluk ve prostatta büyüme saptanıyor. İdrar tahlili normal, işeme sonrası kalan idrar hacmi belirgin yüksek ölçülüyor.
Bu hastada en olası inkontinans türü aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: E — Taşma
Kısaca — Mesane çıkımının tıkanması kronik retansiyon ve aşırı doluma yol açtığı için idrar küçük miktarlarda taşarak kaçar.
Prostat büyümesine bağlı çıkım direnci mesanenin boşalmasını engeller; giderek artan rezidü hacmi mesaneyi gerer. Mesane içi basınç çıkım direncini aralıklı olarak aştığında sık, küçük hacimli ve istemsiz kaçaklar oluşur.
Tanıya götüren bulgular
Zayıf ve kesik kesik idrar akımı → mesane çıkımında mekanik direnç bulunduğunu düşündürür.
Mesaneyi tam boşaltamama hissi → işeme sonrasında idrar kaldığını destekler.
Suprapubik dolgunluk → kronik retansiyona bağlı genişlemiş mesaneyi gösterir.
Prostat büyümesi ve belirgin yüksek kalan idrar hacmi → çıkım obstrüksiyonunu taşma kaçağına bağlar.
Neden diğerleri değil
Stres — Öksürme veya eforla üretral kapanma yetersizliğine bağlı kaçaktır; yüksek rezidü ve zayıf akım beklenmez.
Sıkışma — Detrüsor aşırı aktivitesi ani işeme isteğiyle kaçırır; mesane genellikle belirgin rezidü bırakmadan boşalır.
Fonksiyonel — Üriner sistemden bağımsız hareket veya biliş engeli nedeniyle tuvalete yetişememedir; burada çıkım tıkanıklığı vardır.
Sürekli — İşemeden bağımsız sürekli kaçak oluşturur; dolu mesane ve kesintili akımla açıklanmaz.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TUS (Tıpta Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavı), ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavdır. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.